بیش فعالی کودکان چیست و به چه علت ایجاد می‌شود؟

بیش فعالی کودکان چیست

فهرست مطالب

تصور کنید یک روز تابستان در حال رانندگی هستید و کولر ماشین خراب شده است، همان‌طور که از دست ترافیک شدید و گرمای هوا کلافه شده‌اید، صدای همسرتان که با تلفن خود بلندبلند صحبت می‌کند در گوشتان می‌پیچد، فرزندتان از پشت با لگد به صندلی می‌زند و بلند داد می‌زند که گرسنه است، ماشین کناری دستش را از روی بوق برنمی‌دارد و دقیقا در همین حین یک مگس مزاحم هم مدام دور سرتان چرخ می‌زند. چه حسی دارید؟ آیا می‌توانید روی رانندگی خود و داشتن فاصله ایمن از جلو و اطراف با بقیه ماشین‌ها تمرکز کنید یا مدام حواستان پرت می‌شود؟ این دقیقا بخشی از احساس‌هایی است که بچه‌های دچار اختلال بیش فعالی ضمن مشکل نقص توجه خود، در ۲۴ ساعت شبانه روز تجربه می‌کنند. 

آن‌ها می‌خواهند مثل بقیه بچه‌ها روی نیمکت مدرسه بنشینند و به حرف‌های معلم توجه کنند، اما همه چیز حواسشان را پرت می‌کند و انگار به منبعی بی‌انتها از انرژی وصل هستند. آن‌ها می‌خواهند که وسط حرف دیگران نپرند و نوبت را رعایت کنند، اما ذهن آن‌ها مثل یک ماشین بنز است که به جای ترمز ماشین، ترمز دوچرخه روی آن کار گذاشته شده است و کنترل این امیال برای انجام کارهای بدون فکر خیلی مشکل است. آن‌ها هم از این که شبیه بقیه نیستند و مدام سرزنش اطرافیان را می‌شنوند خوشحال نیستند در نتیجه به کمک شما به عنوان یک والد حمایت‌گر برای تشخیص زودهنگام و درمان نیاز دارند.

 بیش فعالی چیست و چه تفاوتی با شیطنت معمولی کودکان دارد؟ آیا دلیل مشخصی برای آن وجود دارد؟ اگر بیش‌ فعالی کودکان درمان نشود چه اتفاقی می‌افتد؟ با ما در ادامه مقاله همراه باشید تا پاسخ این سوال‌ها را با هم بررسی کنیم.  

اختلال کم توجهی- بیش فعالی(ADHD) در کودکان به چه معنایی است؟

در حالی که برخی از بچه‌ها ساعت‌ها رنگ آمیزی می‌کنند یا نیمی از روز را به آرامی با لگوهایشان بازی می‌کنند، به نظر می‌رسد برخی دیگر نمی‌توانند برای ۲ دقیقه بی‌حرکت بنشینند. همه ما بچه‌هایی را می‌شناسیم که نمی‌توانند آرام بنشینند، به نظر می‌رسد که هرگز گوش نمی‌کنند، هر چقدر هم که دستورالعمل‌ها را واضح ارائه کنید از آن‌ها پیروی نمی‌کنند یا در زمان‌های نامناسب نظرات خود را بیان می‌کنند.

گاهی اوقات به این کودکان برچسب مزاحم می‌زنند یا به دلیل تنبلی و بی‌انضباطی مورد انتقاد قرار می‌گیرند. آن‌ها بیشتر اوقات در حال بی‌قراری، پریدن، جست‌وخیز هستند و به معنای واقعی کلمه از دیوارها بالا می‌روند، اما این موارد تنها دلیل کافی برای تشخیص بیش فعالی کودک نیست. 

ویژگی اصلی اختلال کم توجهی-بیش فعالی(ADHD) رفتارهایی است که از لحاظ اجتماعی، اخلال‌گرانه محسوب می‌شوند. یعنی موقعیت‌های اجتماعی را مختل می‌کنند. این موقعیت می‌تواند خانواده، مدرسه یا هر جای دیگری باشد که غیر کودک، فرد دیگری هم حضور دارد. این رفتارها در کودکان دارای این اختلال، شدت بیشتری دارد. همه بچه‌ها پر انرژی هستند و دوست دارند بدوند و بازی کنند. حتی گاهی به نظر می‌رسد انرژی ان‌ها پایان ندارد. تفاوت این کودکان با بچه‌های پرجنب‌وجوش در این جاست که کودکان بیش فعال به‌طور مداوم و مستمر، انرژی، رفتارهای بدون فکر و یا حتی نقص توجه بیشتری دارند و این نشانه‌ها با سطح رشدی و سن کودک تناسب ندارد و تنها به یک محیط یا شرایط محیطی هم محدود نمی‌شود.  

ADHD یک اختلال عصبی-رشدی شایع است که معمولا در دوران کودکی(قبل از ۱۲ سالگی) ظاهر می‌شود. در این اختلال، مهار پاسخ‌های خودکار برای کودکان دشوار است(پاسخ‌هایی که می‌تواند شامل همه‌چیز از حرکت گرفته تا گفتار و توجه باشد).

علت بیش فعالی کودک 3 ساله

علت‌ بیش فعالی در کودکان چیست؟

علت دقیق ADHD مشخص نیست. اما، محققان گمان می‌کنند که ممکن است عوامل متعددی در این که کودکی به ADHD مبتلا شود، نقش داشته باشد. در ادامه به بیان این علل می‌پردازیم.

۱- عوامل ژنتیکی با همکاری عوامل خطر محیطی در بیش فعالی کودکان نقشی موثر دارند

ADHD در درجه اول یک اختلال ارثی است. تخمین زده می‌شود که درصد سهم ژنتیک در ابتلا به بیش فعالی حدود ۷۰ درصد باشد. تحقیق درباره دوقلوها نشان می‌دهد که ۶۰ تا ۹۰ درصد این اختلال به علت عوامل ژنتیک است. وقتی یکی از والدین به ADHD مبتلاست، احتمال این که فرزند او بیش فعال شود حدود ۵۰ درصد است. البته باید در نظر داشت ممکن است یک کودک ژن‌های بیش فعالی را به ارث ببرد اما این ژن‌ها فعال نشوند.

در واقع بروز ADHD به حضور عوامل خطر وابسته است به طور مثال در دو کودکی که آمادگی ژنتیکی برای بیش فعال شدن را دارند و مادر یکی از آن‌ها در دوران بارداری سیگار کشیده و دیگری نکشیده است، احتمال ابتلای کودک اول به این اختلال بیشتر است. یعنی آن چه به ارث می‌رسد آسیب‌پذیری یا آمادگی برای ابتلا است و عوامل خطر محیطی در بروز این مشکل سهم بزرگی دارند.  

۲- وجود نابهنجاری/تفاوت در مغز باعث اختلال بیش فعالی- نقص توجه در کودکان می‌شود

تصویربرداری‌های MRI از مغز کودکان بیش فعال نشان می‌دهد، مغز این کودکان به طور متوسط ۳/۲ درصد کوچکتر از سایر کودکان است. این تفاوت باعث می‌شود کودک در بازداری بعضی رفتارها یا عملکردهای اجرایی مثل برنامه‌ریزی و کنترل توجه مشکل داشته باشد.

۳- بیش فعالی-کمبود توجه در کودکان با شیوه فرزندپروری ناکارآمد ارتباط دارد 

والدین کودکان دارای اختلال ADHD به احتمال زیاد خودشان هم بیش فعال هستند و شیوه تربیت ناکارآمدی را استفاده می‌کنند. در نتیجه استفاده از این سبک‌های فرزندپروری، نشانه‌های خفیف این اختلال را تشدید می‌کنند یا موجب بروز این ژن‌های خاموش می‌شوند. درواقع سبک فرزندپروری ناکارآمد یکی از مهمترین علت‌های بیش فعالی کودکان به حساب می‌آید. همچنین گفته می‌شود پدر و مادرهای عادی وقتی با کودک بیش فعال مواجه می‌شوند سختگیری بیشتری نشان می‌دهند. در نتیجه کودک لجبازی، تکانشگری و رفتارهای اخلال گرانه بیشتری را انجام می‌دهد و به همین صورت یک چرخه معیوب شکل می‌گیرد که هیچ‌موقع از حرکت باز نمی‌ایستد.

سبک نادرست فرزندپروری علت بیش فعالی کودکان

۴- اختلال ADHD‌ در کودکان به تغذیه نامناسب و مواد سمی موجود در محیط برمی‌گردد 

برخی از پژوهشگران در گذشته معتقد بودند به هم خوردن تعادل مواد بیوشیمیک بدن باعث به وجود آمدن کودکان بیش فعال می‌شود. این اتفاق به دلیل مصرف مواد غذایی دارای مواد افزودنی و مصنوعی، ورود زیاد مواد قندی، مسمومیت با سرب(هوای آلوده) یا جذب مواد آرایشی به بدن مادر در طول بارداری و وجود نیکوتین در هوای اطراف کودک یا مادر می‌افتد. هنوز نتایج تحقیقات به طور رسمی تاثیر این موارد را تایید نکرده‌اند اما هر کدام را تا حدی در بروز این اختلال موثر دانسته‌اند.

۵- عوامل پیش از تولد( دوران جنینی)، احتمال ابتلا به بیش فعالی را در کودکان افزایش می‌دهد

 به نظر می رسد بعضی مسائل بارداری با عوامل ژنتیکی تعامل پیدا می‌کنند تا ADHD پدید آید. از جمله این عوامل می‌توان به مشکلات مادر در دوران حاملگی، مشکلات هنگام تولد، استفاده مادر از نوشیدنی‌های الکی و زودرس بودن نوزاد نام برد. ۲۲ درصد کودکان مبتلا به بیش فعالی- کم توجهی، مادرانی داشته‌اند که هنگام بارداری هر روز بیش از ۱۰ نخ سیگار کشیده‌اند. در واقع سیگار کشیدن مادر در دوران حاملگی موجب تغییراتی در ساختار شیمیایی مغز جنین(مشکل در عملکرد دوپامین که مربوط به رفتار‌های بازدارنده است) می‌شود که هر کدام به نحوی در بروز علائم این اختلال در کودکان نقش داشته و علت بیش فعالی در کودکان به حساب می‌آیند.

۶- ناتوانی در حدس زدن احساسات و افکار دیگران، با ابتلای کودکان به بیش فعالی مرتبط است

برخی از طرفداران نظریه ذهن معتقدند، علت بیش فعالی کودکان این است که آن‌ها در درک ذهنیت افراد مشکل دارند. یعنی آن‌ها توانایی حدس زدن احساسات و افکار احتمالی دیگران را ندارند. در نتیجه کارهای بدون فکر زیادی انجام می‌دهند که در ارتباطات اجتماعی آن‌ها اخلال ایجاد می‌کند. این کودکان در مقابل همسالان یا خانواده تقریبا همیشه به شیوه‌ای اشتباه و نامناسب واکنش نشان می‌دهند. به طور مثال نمی‌توانند چهره عصبانی و لحن خشمگین معلم را درک کنند و بارها وسط حرفش می‌پرند. در مورد این نظریه شواهد ضد و نقیضی وجود دارد ولی به نظر می‌رسد آموزش همدلی به کودکان بیش فعال، راهی برای جبران این مشکل باشد و به آن‌ها در مدیریت شرایط و نشانه‌هایشان کمک کند.

انواع بیش فعالی در کودکان

اگر بیش فعالی کودک درمان نشود چه اتفاقی می‌افتد؟ 

وقتی روانشناس کودک تشخیص می‌دهد که فرزند شما دارای بیش فعالی است، شما ممکن است مضطرب شوید و بهترین راه را انکار یا گوش دادن به توصیه‌های عامیانه مثل: «ولش کنین بزرگ شه خوب میشه! ماهاام بچگیامون همین‌قدر شیطون و شلوغ بودیم! حالا چی شد؟ مگه ماها دکتر رفتیم آخه» بدانید. اما به نظر می‌رسد پیامدهای یک ADHD رها شده در کودکی می‌تواند برای خود کودک و اطرافیانش خیلی سخت تمام شود. بیش فعالی درمان نشده می‌تواند در هر مرحله زندگی مشکلاتی ایجاد کند. 

در کودکی می‌تواند موجب مشکلاتی در مدرسه از قبیل یادگیری ضعیف و افت تحصیلی و گرفتن برچسب‌های «تنبل و خنگ» و در نتیجه افت عزت‌نفس شود. کودکان مبتلا به ADHD ممکن است برای کنترل احساسات خود دچار مشکل شوند. در تعاملات اجتماعی و دوست‌بابی مشکل داشته باشند. این کودکان همچنین در صورتی که اقدامات درمانی را دریافت نکنند، می‌توانند حتی بی‌فکرتر از قبل دست به اعمال مختلفی بزنند، بنابراین ممکن است آسیب زیادی بزند یا ببینند. 

در نوجوانی نیز به دلیل نمرات ضعیف در سال‌های قبل، احتمال ترک تحصیل مطرح است. آن‌ها ممکن است دوستان کم یا نامناسبی داشته باشند. همچنین احتمالا در کنار آمدن با والدین خود مشکل داشته باشند. احتمال رفتارهای خطرناک مثل اعتیاد به نوشیدنی‌های الکلی، سیگار و سایر مواد مخدر، رفتارهای جنسی پرخطر، رانندگی‌های پر سرعت و آسیب‌زا، در نوجوانانی با بیش فعالی درمان نشده افزایش پیدا می‌کند.

در بزرگسالی، بیش فعالی درمان نشده به دلیل تشدید علائم، موجب مشکلاتی در روابط عاطفی یا کاری و خانوادگی می‌گردد. میزان طلاق، بیکاری، اعتیاد، عوض کردن مداوم شغل و خیانت در این افراد بیشتر است. همچنین اختلالات دیگری مثل افسردگی به جهت درمان نشدن بیش فعالی در کودکی و در نتیجه تجربه شکست‌ها و آسیب‌های مختلف در مراحل زندگی می‌تواند ایجاد شود.

اقدامات پیشگیرانه برای کاهش بروز بیش فعالی در کودکان در حال حاضر شناخته شده نیست. با این حال، تشخیص زودهنگام و درمان بیش فعالی کودکان و فعالیت‌های حمایتی شما می‌تواند شدت علائم را کاهش دهد و کیفیت زندگی کودکان مبتلا به بیش فعالی- نقص توجه یا بیش فعالی- تکانشگری را در آینده بهبود بخشد. نمونه‌های رفتاری انواع ADHD را می‌توانید در مقاله «علائم بیش فعالی کودکان» مطالعه کنید.

شما اولین بار چطور متوجه بیش فعالی در کودک خود شدید؟ فرزند شما چه علائم دیگری شبیه آن چه در این مقاله بیان شد، دارد؟ شما می‌توانید سوال‌ها و نظرات خود را درباره‌‌ی فرزندتان با ما در میان بگذارید.

 

گلنار رضازاده هستم بازی درمانگر و روان درمانگر کودک، فارغ التحصیل کارشناسی ارشد مشاوره خانواده از دانشگاه خوارزمی تهران. از سال ۱۳۹۴ به صورت تخصصی در حوزه بازی‌درمانی، آموزش مهارت‌های زندگی کودک، فرزند پروری و مدیریت استرس والدین مشغول‌ به ‌کار بوده‌ام. باتوجه به اینکه محتوای حوزه کودک بسیار حساس و مهم است، تمامی منابع و مطالب تولید شده در بلاگ کیدزی را پیش از انتشار بررسی می‌کنم.

زهرا سادات طالبیان هستم روانشناس کودک، دارای مدرک کارشناسی روانشناسی بالینی از دانشگاه فردوسی مشهد و کارشناسی ارشد روانشناسی عمومی از دانشگاه یزد. از سال ۱۳۹۲ به صورت تخصصی در حوزه‌های بازی درمانی، درمانگری کودک( تشخیص و درمان اختلالات مختلف)، آموزش مهارت‌های زندگی به بچه‌ها و فرزندپروری مثبت، فعالیت کرده‌ام. در تیم کیدزی به‌عنوان نویسنده و روانشناس کودک، تلاش می‌کنم مطالب مربوط به کودکان و دغدغه‌های والدین را در قالب مقالات آموزشی ارائه دهم.

نوشته‌های مرتبط
اشتراک در
اطلاع از
guest
4 نظرات
قدیمی‌ترین
تازه‌ترین بیشترین رأی
بازخورد (Feedback) های اینلاین
مشاهده همه دیدگاه ها
زهرا
زهرا
4 ماه قبل

بسیار مفید بود👌🏻

کارشناس کیدزی
ویرایشگر
کارشناس کیدزی
3 ماه قبل
پاسخ به  زهرا

سپاس 🙏

لیلا
لیلا
3 ماه قبل

کسی برای درمان بیش فعالی روانشناسی رو میشناسه به منم معرفی کنه؟ میخوام کارش خوب باشه

کارشناس کیدزی
ویرایشگر
کارشناس کیدزی
3 ماه قبل
پاسخ به  لیلا

پیشنهاد می‌کنیم این سوال رو از والدینی با مشکل مشابه بپرسین و حتما درمانگری رو انتخاب کنین که علاوه بر مدرک دانشگاهی معتبر، به طور تخصصی با مراجعین کودک سر و کار داشته باشه. دقت کنین روانشناس کودک خوب برای فرزند شما صرفا یک ادم مشهور نیست بلکه روانشناس متخصصیه که کودک بتونه باهش به خوبی ارتباط بگیره و روند درمانی رو جلو ببره.